Cookie созламалари

Қайси cookie файлларига рухсат беришни ўзингиз танлайсиз. Танловни исталган пайт ўзгартириш мумкин.

Зарур

Доим ёқилган

Танланган тилни ва cookie бўйича қарорингизни эслаб қолади, шаклларни автоматик сўровлардан ҳимоя қилади. Уларсиз сайт ишламайди, шунинг учун ўчириб бўлмайди.

Аналитика

Yandex Metrika ва Google Analytics 4 ташрифларни ҳисоблайди: қайси саҳифалар ўқилгани ва сайтга қаердан кирилгани. Саҳифадаги ҳаракатлар ёзиб олинмайди. Рухсат бермагунингизча бу хизматлар юкланмайди.

Туркестерон нима: илм-фан у ҳақида нималарни билади

Туркестерон — Ўзбекистон тоғларида ўсадиган Туркистон аюгасидаги экдистероид. Унинг тузилиши, тадқиқотлар ва қўшимчалар сифати ҳақида нима маълум.

Дори воситаси эмас

Туркестерон нима? Бу Ўзбекистон ва Тожикистон тоғларида ўсадиган Туркистон аюгасида (Ajuga turkestanica) сезиларли миқдорда учрайдиган табиий экдистероид бўлиб, унинг тузилишини 1975-йилда Тошкентдаги Ўсимлик моддалари кимёси институти олимлари аниқлаган. Одамга таъсири ҳақида эса илм-фан ҳозирча кам нарса билади: икки кичик тадқиқотда сезиларли натижа топилмаган, узоқ муддатли қабул хавфсизлиги эса ўрганилмаган.

Туркестерон нима: модданинг тавсифи

Туркестерон экдистероидлар, яъни ҳашаротларнинг туллаш гормонларига қариндош ўсимлик моддалари гуруҳига киради. Тузилишига кўра у экдистероннинг яқин «укаси»: туркестеронда 11-углерод атомида қўшимча гидроксил гуруҳи бор. Халқаро адабиётда уни 11α-hydroxy-20-hydroxyecdysone деб ҳам аташади.

Ана шу қўшимча гидроксил гуруҳи туфайли туркестерон молекуласи экдистеронникига қараганда бироз қутблироқ. Амалда бу шуни англатадики, хроматографик таҳлилда икки модда бир-биридан ажралади ва уларни алоҳида-алоҳида ўлчаш мумкин.

  • Туркестерон формуласи — C₂₇H₄₄O₈, экдистеронники — C₂₇H₄₄O₇.
  • Туркестероннинг моляр массаси — тахминан 496,6 g/mol.
  • Модда ўз номини манба ўсимликдан олган: turkestanica — «туркистонлик».

Экдистерон каби туркестерон ҳам анаболик стероид эмас ва андрогенларга, яъни эркак жинсий гормонларига кирмайди. Бу ерда «стероид» сўзи фақат молекула каркасини тавсифлайди.

Туркистон аюгаси — туркестероннинг асосий манбаи

Туркистон аюгаси — Ajuga turkestanica (Regel) Briq. — лабгулдошлар оиласига мансуб ярим бута. Номдан кейинги қўшимчалар ботаниклар фамилияларининг қисқартмаси: бири ўсимликни биринчи бўлиб тасвирлаган, иккинчиси эса уни аюга туркумига ўтказган. Унинг барглари чўзиқ, кулранг-яшил, гуллари эса пушти-бинафша рангли, найчасимон. У тошлоқ ёнбағирларда, тоғ дарёларининг юқори оқимида, Ўзбекистон ва Тожикистон тоғларида ўсади.

Ўзбекистонда аюга чакалакзорлари Қашқадарё ва Сурхондарё вилоятларида ўрганилган. Ботаникларнинг 2017–2021-йиллардаги дала ишлари натижаларига кўра:

  • хомашёнинг биологик захираси — тахминан 93,5 тонна;
  • фойдаланиш мумкин бўлган захира — тахминан 46,2 тонна;
  • ҳар йили тайёрлаш мумкин бўлган ҳажм — тахминан 28 тонна.

Бу рақамлар ресурс чекланганини кўрсатади. Шунинг учун хомашё тайёрлашда ўсимликка қайта тикланиш имкониятини қолдириш зарур.

Туркистон аюгасида туркестерондан ташқари экдистерон ва бошқа экдистероидлар, шунингдек, флавоноидлар ва иридоидлар ҳам бор. Аюга туркумида кўплаб турлар мавжуд ва уларнинг экдистероид таркиби бир-биридан фарқ қилади. Шу сабабли хомашё учун ўсимлик турини ботаник жиҳатдан аниқ белгилаш муҳим.

Туркестерон Тошкентда қандай кашф этилган

Туркестерон — кўп жиҳатдан ўзбек олимларининг кашфиёти. 1970-йилларда академик С. Ю. Юнусов номидаги Ўсимлик моддалари кимёси институтида Б. З. Усманов, М. Б. Горовитс ва Н. К. Абубакиров Ajuga turkestanica экдистероидларига бағишланган бир қатор мақолаларни чоп этган. 1975-йилда чиққан учинчи мақолада улар янги модданинг тузилишини аниқлаб, уни туркестерон деб номлаган. Шу тариқа ўзбек олимлари ўсимлик экдистероидларини ўрганишга салмоқли ҳисса қўшган.

Дунё миқёсида эса туркестерон анча кейин — тахминан 2021-йилдан, у ҳақда ижтимоий тармоқларда гапирила бошлагач, машҳур бўлди.

Туркестероннинг одамга таъсири ҳақида нима маълум

Одамларда ўтказилиб, чоп этилган тадқиқотлар бармоқ билан санарли ва улар кичик:

  • Harris ва ҳаммуаллифлари, 2024. 11 нафар соғлом эркак туркестероннинг икки хил дозасидан бирини ёки плацебони (таъсирсиз капсула) бир марта қабул қилган. Сўнг бир сутка давомида уларда инсулинсимон ўсиш омили (IGF-1) ва тинч ҳолатдаги моддалар алмашинуви тезлиги ўлчанган. Статистик жиҳатдан аҳамиятли фарқ топилмаган.
  • Crisanti ва ҳаммуаллифлари, 2025. 24 нафар талаба (12 нафар эркак ва 12 нафар аёл) тўрт ҳафта давомида ҳар куни туркестеронли тижорий маҳсулотдан битта капсула ичган. Тана таркиби, қўл панжаси кучи, кайфият ва уйқу сифати назорат гуруҳидан фарқ қилмаган.

Ҳар икки ишда ҳам иштирокчилар кам бўлган, кузатув муддати эса бир суткадан бир ойгача давом этган. Узоқ муддатли таъсир ҳақида хулоса чиқариш учун бу етарли эмас. Ҳайвонларда ўтказилган аввалги ишлар ҳам бор, лекин уларнинг натижаларини одамга кўчириб бўлмайди. Туркестерон рекламаси кўпинча экдистерон тадқиқотларига таянади, бироқ бу бошқа модда ва унинг маълумотларини туркестеронга автоматик тарзда татбиқ этиб бўлмайди.

Туркестерон ҳақидаги учта кенг тарқалган афсона

«Туркестерон экдистерондан кучлироқ». Бу гап рекламада тез-тез учрайди, аммо уни тасдиқлайдиган, одамларда ўтказилган қиёсий тадқиқотлар йўқ. Эҳтимол, у ҳайвонларда ўтказилган дастлабки тажрибаларга бориб тақалади, одамлардаги тадқиқотларга эмас.

«Доза қанча кўп бўлса, шунча яхши». Савдода бир порциясида ўнлаб миллиграмм туркестерон бўлган маҳсулотлар сотилади. Бироқ одамда «доза — таъсир» боғлиқлиги ҳам, юқори дозалар хавфсизлиги ҳам ўрганилмаган.

«Ўсимликдан олинган бўлса, демак, хавфсиз». Табиий келиб чиқишнинг ўзи ҳеч нарсани кафолатламайди. Хавфсизлик тадқиқотлар билан аниқланади, туркестерон бўйича эса улар ҳозирча етарли эмас.

Банкада аслида қанча туркестерон бор

Асосий амалий муаммо — маҳсулотлар сифати. Туркестерон ва экдистерон бир-бирига жуда ўхшаш, уларни фарқлаш, айниқса миқдорини ўлчаш фақат лаборатория усуллари — юқори самарали суюқлик хроматографияси (HPLC) ёки масс-спектрометрия билан бирга қўлланадиган хроматография (LC-MS) ёрдамида мумкин.

Мустақил текширувлар нимани кўрсатди:

  • Cohen ва ҳаммуаллифлари, 2023. Ёрлиғида туркестерон ёзилган 8 та қўшимчадан 4 тасида у умуман топилмаган. Қолганларида эълон қилинган миқдорнинг атиги 0,02–0,1 фоизи аниқланган.
  • Todorova ва ҳаммуаллифлари, 2026. Экдистероидли ўсимликлар экстрактлари бўлган 13 та қўшимча таҳлил қилинганда, ҳатто стандартлаштирилган деб сотилаётган маҳсулотларда ҳам туркестерон миқдори сезиларли даражада фарқ қилган.

2023-йилги тадқиқот АҚШда сотиб олинган маҳсулотларга тегишли. Иккала текширув ҳам бошқа маҳсулотлар, жумладан Экдиян ҳақида ҳеч нарса билдирмайди. Экдиян ёрлиғида туркестерон алоҳида қаторда берилган: ҳар бир таблеткада 2,5 мг, ёнида эса 2,5 мг экдистерон. Бу БФҚ, дори воситаси эмас.

Харидор учун амалий хулоса: ёрлиқда фақат «экстракт» сўзи эмас, балки ҳар бир фаол модданинг миллиграммдаги миқдори — туркестеронники бошқа экдистероидлардан алоҳида — ёзилганига эътибор беринг, қадоқда ишлаб чиқарувчи ва партия рақами кўрсатилганини текширинг.

Муҳим. Туркестеронни узоқ муддат қабул қилиш хавфсизлиги ҳақида маълумот йўқ. Туркистон аюгаси экстракти сақлаган БФҚ ҳомиладорлик ва эмизиш даврида, шунингдек 7 ёшгача бўлган болаларга тавсия этилмайди. Сурункали касаллигингиз бўлса ёки дори қабул қилсангиз, шифокор билан маслаҳатлашинг. Туркестерон дори воситаси эмас.

Туркестерон хавфсизлиги ва мақоми

АҚШ Мудофаа вазирлигининг қўшимчалар хавфсизлиги бўйича дастури (OPSS) 2026-йилда одамда туркестерон хавфсизлигини тасдиқлаш учун далиллар ҳозирча етарли эмаслигини қайд этган. Қисқа муддатли тадқиқотларда (бир суткадан бир ойгача) жиддий ножўя ҳолатлар ҳақида хабар берилмаган, бироқ бу ишлар хавфсизликни баҳолаш учун мўлжалланмаган ва улардан хавфсизлик ҳақида хулоса чиқариб бўлмайди. Бирор қўшимчани қабул қилаётганда ғайриоддий ҳолат сезсангиз, уни тўхтатиб, шифокорга мурожаат қилинг.

2026-йил 16-ноябрь ҳолатига кўра экдистерон ва туркестерон WADAнинг 2026 ва 2027-йиллар учун Тақиқланган рўйхатида номма-ном кўрсатилмаган. Экдистерон WADA Мониторинг дастурига киритилган («Анаболик воситалар» бўлими, мусобақа даврида ва ундан ташқарида). Рўйхатнинг айрим бўлимлари очиқ, мақом эса ҳар йили қайта кўриб чиқилади, шунинг учун бу WADA рухсати эмас. Экдиян антидопинг лабораторияларида тақиқланган моддаларга текширилмаган. Допинг назоратидан ўтадиган спортчилар қарорни жамоа шифокори билан бирга қабул қилиши керак. Экдиян — бу БФҚ, дори воситаси эмас. Батафсил — экдистерон ва допинг назорати ҳақидаги мақоламизда.

Қисқача: туркестерон ҳақида нималарни биламиз

  • Бу экдистеронга яқин, қўшимча гидроксил гуруҳига эга экдистероид.
  • Асосий табиий манбаи — Ўзбекистон ва Тожикистон тоғларида ўсадиган Туркистон аюгаси.
  • Туркестерон тузилишини 1975-йилда тошкентлик кимёгарлар аниқлаган.
  • Одамларда ўтказилган тадқиқотлар кам ва уларда сезиларли таъсир топилмаган.
  • Қўшимчалардаги туркестерон миқдори кўпинча ёрлиққа мос келмайди, уни фақат хроматография ишончли ўлчайди.

Савол-жавоб

Туркестерон қайси ўсимликдан олинади?

Асосий манба — Туркистон аюгаси, яъни Ajuga turkestanica (Regel) Briq.. Бу ярим бута Ўзбекистон ва Тожикистон тоғларининг тошлоқ ёнбағирларида ўсади.

Туркестероннинг одамга таъсири исботланганми?

Йўқ. 2024- ва 2025-йиллардаги икки кичик тадқиқотда сезиларли таъсир топилмаган, мета-таҳлиллар йўқ, узоқ муддатли қабул хавфсизлиги эса ўрганилмаган.

Нега турли қўшимчаларда туркестерон миқдори ҳар хил?

Мустақил таҳлиллар ҳақиқий таркиб кўпинча ёрлиққа мос келмаслигини кўрсатган: баъзи маҳсулотларда туркестерон умуман топилмаган. Уни фақат хроматография ёрдамида ишончли ўлчаш мумкин.

Манбалар

  1. Usmanov B. Z., Gorovits M. B., Abubakirov N. K. Phytoecdysones of Ajuga turkestanica. III. The structure of turkesterone. Chemistry of Natural Compounds, 1975
  2. Harris D. R. et al. The Effects of Multiple Acute Turkesterone Doses on Indirect Measures of Hypertrophy and Metabolic Measures: A Preliminary Investigation. Muscles, 2024
  3. Crisanti A. et al. The effects of an ecdysteroid supplement on indices of physical and mental performance. JISSN, 2025
  4. Cohen P. A. et al. Presence and Quantity of Botanical Ingredients With Purported Performance-Enhancing Properties in Sports Supplements. JAMA Network Open, 2023
  5. Todorova V. et al. Simultaneous LC-MS Profiling of Bioactive Ecdysteroids in Nutrient-Dense Plant Sources and Dietary Supplements. Molecules, 2026
  6. Egamberdiev A. E. Ajuga turkestanica (Regel) Briq. in Uzbekistan: biomorphological characteristics, area, place in plant communities and raw resources
  7. Operation Supplement Safety (OPSS). Ecdysterone and Turkesterone Dietary Supplements, 2026
  8. PubChem. Turkesterone (CID 14376672)

Мақола маълумот учун мўлжалланган ва шифокор маслаҳати ўрнини босмайди. Экдиян — биологик фаол қўшимча, дори воситаси эмас. Таҳририят сиёсати

Мундарижа

  1. Туркестерон нима: модданинг тавсифи
  2. Туркистон аюгаси — туркестероннинг асосий манбаи
  3. Туркестерон Тошкентда қандай кашф этилган
  4. Туркестероннинг одамга таъсири ҳақида нима маълум
  5. Туркестерон ҳақидаги учта кенг тарқалган афсона
  6. Банкада аслида қанча туркестерон бор
  7. Туркестерон хавфсизлиги ва мақоми
  8. Қисқача: туркестерон ҳақида нималарни биламиз