Cookie созламалари

Қайси cookie файлларига рухсат беришни ўзингиз танлайсиз. Танловни исталган пайт ўзгартириш мумкин.

Зарур

Доим ёқилган

Танланган тилни ва cookie бўйича қарорингизни эслаб қолади, шаклларни автоматик сўровлардан ҳимоя қилади. Уларсиз сайт ишламайди, шунинг учун ўчириб бўлмайди.

Аналитика

Yandex Metrika ва Google Analytics 4 ташрифларни ҳисоблайди: қайси саҳифалар ўқилгани ва сайтга қаердан кирилгани. Саҳифадаги ҳаракатлар ёзиб олинмайди. Рухсат бермагунингизча бу хизматлар юкланмайди.

Туркистон аюгаси — Ўзбекистон тоғлари ўсимлиги

Туркистон аюгаси Ўзбекистон жанубидаги тоғларда ўсади. У қандай кўринади, таркибида нима бор, ким ўрганган ва одамлардаги тадқиқотлар нима дейди.

Дори воситаси эмас

Туркистон аюгаси (Ajuga turkestanica) — лабгулдошлар оиласига мансуб кўп йиллик ўсимлик. У Ўзбекистон жанубидаги ва қўшни Тожикистондаги тоғларда ўсади ва энг аввало экдистероидлар — туркестерон ҳамда экдистероннинг табиий манбаи сифатида танилган. Олимлар бу ўсимликни 1970-йиллардан бери ўрганади, аммо одамларда ўтказилган тадқиқотлар ҳали кам ва улар мушакларга сезиларли таъсирни кўрсатмаган.

Туркистон аюгаси қандай ўсимлик

Аюга — ўсимликлар туркумининг лотинча номи. Бу туркумда бир неча ўнлаб тур бор, уларнинг кўпи кўк ёки бинафша бошоқли оддий манзарали боғ ўсимликларидир. Туркистон аюгаси уларнинг қаторига кирмайди: бу ўз тарқалиш ҳудуди ва кимёвий таркибига эга бўлган алоҳида тур.

Ўсимликнинг тўлиқ илмий номи — Ajuga turkestanica (Regel) Briq. У илк бор 1886-йилда Rosenbachia turkestanica номи билан тасвирланган, 1894-йилда эса тур Ajuga туркумига кўчирилган. Шунинг учун номда икки ботаник муаллиф кўрсатилади: ўсимликни биринчи тасвирлаган олим ва унга ҳозирги номини берган олим. Илмий ном амалий аҳамиятга ҳам эга: «аюга» деб турли турларни аташ мумкин, уларнинг кимёвий таркиби эса бир хил эмас.

Туркистон аюгасининг ташқи кўриниши:

  • паст бўйли ярим бута;
  • барглари чўзиқ, кулранг-яшил;
  • гуллари найсимон, пушти-бинафша рангда;
  • тошлоқ ёнбағирларда ўсади.

Лабгулдошлар (Lamiaceae) оиласи ҳаммага таниш: унга ялпиз, мармарак ва райҳон ҳам киради.

Суратда қандай адашмаслик керак

Реклама ва ижтимоий тармоқларда аюгани кўпинча зич бинафша бошоқли, мармарак ёки лавандага ўхшаш ўсимликлар билан тасвирлашади. Бу Туркистон аюгаси эмас. Унинг гуллари найсимон ва пушти-бинафша, барглари чўзиқ ва кулранг-яшил бўлади, ўзи эса тоғ ёнбағирларида тошлар орасида ўсади. Ишончли суратларни лотинча номи ва муаллифи кўрсатилган ботаник маълумотлар базаларидан қидиринг.

Туркистон аюгаси қаерда ўсади

Турнинг тарқалиш ҳудуди — Ўрта Осиё тоғлари, аввало Ўзбекистон ва Тожикистон. Ўзбекистонда ўсимлик мамлакат жанубида — Қашқадарё ва Сурхондарё вилоятларида учрайди. У тошлоқ ёнбағирларда ва тоғ дарёларининг юқори оқимида, турли баландликларда ўсади.

Аюга захиралари ушбу вилоятларда 2017–2021-йилларда ўтказилган дала тадқиқотларида баҳоланган. Академик С. Ю. Юнусов номидаги Ўсимлик моддалари кимёси институти ходими А. Э. Эгамбердиев маълумотларига кўра, Ўзбекистонда:

  • турнинг биологик захираси — тахминан 93,5 ± 35,3 тонна;
  • фойдаланиш мумкин бўлган захира — тахминан 46,2 ± 13,8 тонна;
  • ҳар йили тайёрлаш мумкин бўлган ҳажм — тахминан 28,4 ± 5,4 тонна.

Туркистон аюгаси — ёввойи ҳолда ўсадиган ўсимлик, унинг захиралари чексиз эмас. Шу сабабли хомашё тайёрлаш ҳажми фақат талабга эмас, захираларнинг илмий баҳосига ҳам таяниши керак.

Ўзбек олимларининг ҳиссаси

Туркистон аюгасининг кимёвий таркиби Тошкентда чуқур ўрганилган. Академик С. Ю. Юнусов номидаги Ўсимлик моддалари кимёси институти олимлари 1970-йиллар бошидан Ajuga turkestanica экдистероидларига бағишланган илмий мақолалар туркумини «Табиий бирикмалар кимёси» (Chemistry of Natural Compounds) журналида чоп этиб борган.

1975-йилда тадқиқотчилар бу ўсимликдан ажратиб олинган янги бирикманинг тузилишини тавсифлаб, унга аюганинг тур номидан келиб чиқиб туркестерон деб ном беришган. Бугун туркестерон ўсимликдаги энг машҳур модда, аюганинг ўзи эса Ўзбекистонда ботаник ва кимёвий тадқиқотлар мавзуси бўлиб қолмоқда.

Шу тариқа Туркистон аюгаси Ўзбекистон билан мустаҳкам боғланган. Унинг табиий тарқалиш ҳудудининг бир қисми шу ерда жойлашган, табиий захиралари шу ерда баҳоланган, ўсимликнинг «ташриф қоғози»га айланган модда ҳам айнан Тошкентда тавсифланган.

Ўсимлик таркибида қандай моддалар бор

Асосий бирикмалар гуруҳи — экдистероидлар. Булар ўсимликлар ва ҳашаротларда учрайдиган стероид моддалардир. Муҳим жиҳат: экдистероидлар андроген эмас, яъни эркак жинсий гормонлари қаторига кирмайди.

Туркистон аюгасида қуйидагилар топилган:

  • туркестерон — айнан шу ўсимликда илк бор тавсифланган экдистероид;
  • экдистерон (бошқа номи — 20-гидрокси-экдизон) — энг кенг тарқалган экдистероид, у оз миқдорда исмалоқ, киноа ва сарсабилда ҳам бор;
  • флавоноидлар ва иридоидлар — ўсимлик бирикмаларининг бошқа гуруҳлари.

Хомашёдаги бу моддалар миқдори йиғилган жой ва экстракт олиш усулига қараб ўзгариши мумкин. Шу сабабли тайёр маҳсулот қадоғида фақат ўсимлик номи эмас, моддалар миқдори миллиграммда кўрсатилгани муҳим. Масалан, Экдиян БФҚ таблеткасида 25 мг Туркистон аюгаси қуруқ экстракти, шу жумладан 2,5 мг экдистерон ва 2,5 мг туркестерон борлиги кўрсатилган. Дори воситаси эмас.

Одамларда ўтказилган тадқиқотлар нима дейди

Туркестеронга қизиқиш 2020-йиллар бошида, кўп жиҳатдан ижтимоий тармоқлар туфайли кескин ошди. Илмий маълумотлар эса бу қизиқишдан ҳали анча орқада.

2026-йил охирига келиб маълум бўлганлар:

  • 2024-йилги дастлабки тадқиқотда (Harris ва ҳаммуаллифлари) 11 нафар соғлом эркак туркестеронни бир марталик дозаларда қабул қилган. Плацебо (таъсирсиз капсула) олган гуруҳга нисбатан инсулинсимон ўсиш омили (IGF-1) даражаси ва тинч ҳолатдаги модда алмашинувида сезиларли ўзгариш топилмаган.
  • 2025-йилги рандомизацияланган, икки томонлама кўр тадқиқотда (Crisanti ва ҳаммуаллифлари) 24 нафар талаба тўрт ҳафта давомида туркестеронли маҳсулот ёки плацебо қабул қилган. Гуруҳлар ўртасида тана таркиби, қўл сиқиш кучи, кайфият ва уйқу сифатида фарқ бўлмаган.
  • Туркестерон бўйича одамларда ўтказилган тадқиқотларнинг мета-таҳлили йўқ.
  • АҚШ Мудофаа вазирлигининг қўшимчалар хавфсизлиги бўйича OPSS ресурси 2026-йилда экдистерон ва туркестероннинг қўшимчалар таркибидаги хавфсизлиги етарлича ўрганилмаганини таъкидлайди.

Хулоса оддий: Туркистон аюгаси ва туркестероннинг одам мушак массасига таъсири исботланмаган. Экдистероидлар қизиқарли тадқиқот мавзуси бўлиб қолмоқда, аммо хулоса чиқариш учун йирик ва узоқ муддатли тадқиқотлар керак.

Спорт ва допинг назорати

2026-йил 16-ноябрь ҳолатига кўра экдистерон ва туркестерон WADAнинг 2026 ва 2027-йиллар учун Тақиқланган рўйхатида номма-ном кўрсатилмаган. Экдистерон WADA Мониторинг дастурига киритилган («Анаболик воситалар» бўлими, мусобақа даврида ва ундан ташқарида). Рўйхатнинг айрим бўлимлари очиқ, мақом эса ҳар йили қайта кўриб чиқилади, шунинг учун бу WADA рухсати эмас. Экдиян антидопинг лабораторияларида тақиқланган моддаларга текширилмаган. Допинг назоратидан ўтадиган спортчилар қарорни жамоа шифокори билан бирга қабул қилиши керак. Экдиян — бу БФҚ, дори воситаси эмас. Батафсил — экдистерон ва допинг назорати ҳақидаги мақоламизда.

Нега таркиби текширилган маҳсулот муҳим

Ўсимликнинг машҳурлиги сифат билан боғлиқ муаммоларни ҳам келтириб чиқаради. 2023-йилда JAMA Network Open журналида чоп этилган тадқиқотда ёрлиғида туркестерон кўрсатилган спорт қўшимчалари текширилган. Саккиз маҳсулотдан тўрттасида туркестерон умуман топилмаган, қолган тўрттасида эса ёзилган миқдорнинг атиги 0,02–0,1 фоизи бўлган.

Шунга ўхшаш манзарани 2026-йилда Molecules журналида чоп этилган иш ҳам кўрсатди. Муаллифлар экдистероид манбаи бўлган ўсимликлар, жумладан Туркистон аюгаси экстракти бўлган 13 та қўшимчани текширган. Бир нечта маҳсулотда экдистерон ёзилганидан анча кам чиққан, туркестерон миқдори эса стандартлаштирилган экстракт сифатида сотилган маҳсулотларда ҳам сезиларли фарқ қилган. Бу натижалар битта брендга эмас, бутун бозорга тегишли: ёрлиқдаги ёзувга текширмасдан ишониб бўлмайди. 2023-йилги тадқиқот АҚШда сотиб олинган маҳсулотларга тегишли. Иккала текширув ҳам бошқа маҳсулотлар, жумладан Экдиян ҳақида ҳеч нарса билдирмайди. Бу БФҚ, дори воситаси эмас.

Туркестерон ва экдистерон тузилиши жиҳатидан ўхшаш. Уларни фақат лаборатория усуллари — масалан, юқори самарали суюқлик хроматографияси (HPLC) ёки хромато-масс-спектрометрия ёрдамида ишончли ажратиш ва ўлчаш мумкин.

Аюга экстракти бўлган маҳсулотни танласангиз, қуйидагиларни текширинг:

  • лотинча ном — Ajuga turkestanica кўрсатилганми;
  • экдистероидлар миқдори бир таблетка ёки капсулада миллиграммда ёзилганми;
  • ишлаб чиқарувчи ва маҳсулот рухсатномаси ҳақида маълумот борми;
  • сотувчи лаборатория таҳлили натижаларини кўрсата оладими.

Муҳим. Туркистон аюгаси ва ундан олинган экстрактлар дори воситаси эмас, улар касалликларни даволаш ёки олдини олиш учун мўлжалланмаган. Туркистон аюгаси экстракти сақлаган БФҚ ҳомиладорлик ва эмизиш даврида, шунингдек 7 ёшгача бўлган болаларга тавсия этилмайди. Сурункали касаллигингиз бўлса ёки дори қабул қилсангиз, шифокор билан маслаҳатлашинг. Допинг назоратидан ўтсангиз, қарорни жамоа шифокори билан бирга қабул қилинг.

Савол-жавоб

Туркистон аюгаси қаерда ўсади?

Ўрта Осиё тоғларида, аввало Ўзбекистон ва Тожикистонда. Ўзбекистонда у Қашқадарё ва Сурхондарё вилоятларининг тошлоқ ёнбағирларида ва тоғ дарёларининг юқори оқимида учрайди.

Туркестерон стероидми?

Туркестерон — экдистероид, яъни ўсимликдан олинадиган стероид бирикма. Экдистероидлар андроген эмас. Туркестероннинг одам мушакларига таъсири исботланмаган.

Туркестерон спортда тақиқланганми?

2026-йил 16-ноябрь ҳолатига кўра экдистерон ва туркестерон WADAнинг 2026 ва 2027-йиллар учун Тақиқланган рўйхатида номма-ном кўрсатилмаган. Экдистерон WADA Мониторинг дастурига киритилган («Анаболик воситалар» бўлими, мусобақа даврида ва ундан ташқарида). Рўйхатнинг айрим бўлимлари очиқ, мақом эса ҳар йили қайта кўриб чиқилади, шунинг учун бу WADA рухсати эмас. Экдиян антидопинг лабораторияларида тақиқланган моддаларга текширилмаган. Допинг назоратидан ўтадиган спортчилар қарорни жамоа шифокори билан бирга қабул қилиши керак. Экдиян — бу БФҚ, дори воситаси эмас.

Манбалар

  1. Plants of the World Online (Royal Botanic Gardens, Kew). Ajuga turkestanica (Regel) Briq.
  2. Egamberdiev A. E. Ajuga turkestanica (Regel) Briq. in Uzbekistan: biomorphological characteristics, area, place in plant communities and raw resources. CyberLeninka
  3. Usmanov B. Z., Gorovits M. B., Abubakirov N. K. Phytoecdysones of Ajuga turkestanica. III. The structure of turkesterone. Chemistry of Natural Compounds, 1975
  4. Todorova V. et al. Simultaneous LC-MS Profiling of Bioactive Ecdysteroids in Nutrient-Dense Plant Sources and Dietary Supplements. Molecules, 2026
  5. Harris D. R. et al. The Effects of Multiple Acute Turkesterone Doses on Indirect Measures of Hypertrophy and Metabolic Measures: A Preliminary Investigation. Muscles, 2024
  6. Crisanti A. et al. The effects of an ecdysteroid supplement on indices of physical and mental performance. JISSN, 2025
  7. Cohen P. A. et al. Presence and Quantity of Botanical Ingredients With Purported Performance-Enhancing Properties in Sports Supplements. JAMA Network Open, 2023
  8. Operation Supplement Safety (OPSS). Ecdysterone and Turkesterone Dietary Supplements, 2026

Мақола маълумот учун мўлжалланган ва шифокор маслаҳати ўрнини босмайди. Экдиян — биологик фаол қўшимча, дори воситаси эмас. Таҳририят сиёсати

Мундарижа

  1. Туркистон аюгаси қандай ўсимлик
  2. Туркистон аюгаси қаерда ўсади
  3. Ўзбек олимларининг ҳиссаси
  4. Ўсимлик таркибида қандай моддалар бор
  5. Одамларда ўтказилган тадқиқотлар нима дейди
  6. Нега таркиби текширилган маҳсулот муҳим