Cookie sozlamalari

Qaysi cookie fayllariga ruxsat berishni oʻzingiz tanlaysiz. Tanlovni istalgan payt oʻzgartirish mumkin.

Zarur

Doim yoqilgan

Tanlangan tilni va cookie boʻyicha qaroringizni eslab qoladi, shakllarni avtomatik soʻrovlardan himoya qiladi. Ularsiz sayt ishlamaydi, shuning uchun oʻchirib boʻlmaydi.

Analitika

Yandex Metrika va Google Analytics 4 tashriflarni hisoblaydi: qaysi sahifalar oʻqilgani va saytga qayerdan kirilgani. Sahifadagi harakatlar yozib olinmaydi. Ruxsat bermaguningizcha bu xizmatlar yuklanmaydi.

Mashq qilganda qancha oqsil kerak: ovqat va protein

Mashq qilganda qancha oqsil kerak: ISSN va ACSM meʼyorlari, oqsilni kun davomida taqsimlash, odatiy ovqatdagi oqsil va protein qachon oʻrinli.

Dori vositasi emas

«Qancha protein kerak?» degan savol odatda sport zaliga birinchi abonement bilan birga paydo boʻladi. Qisqa javob: muntazam mashq qiladigan sogʻlom kattalarga xalqaro sport konsensuslari sutkasiga har bir kilogramm tana vazniga 1,2–2,0 g oqsilni koʻrsatadi va bu miqdorni oddiy ovqatdan olish mumkin. Quyida bu raqamlar qayerdan kelgani, oqsilni ovqatlar boʻyicha qanday taqsimlash, odatiy mahsulotlarda qancha oqsil borligi va protein kukuni qachon oʻrinli ekani haqida.

Oqsil nima va nega mashq qiladiganlar unga eʼtibor beradi

Oqsil — yogʻ va uglevodlar bilan bir qatorda ovqatning uchta asosiy tarkibiy qismidan biri. U aminokislotalardan tashkil topgan. Ularning bir qismini organizm oʻzi hosil qila olmaydi: bunday aminokislotalar almashtirib boʻlmaydigan deb ataladi va faqat ovqat bilan tushadi. Oqsillar mushaklar va boshqa toʻqimalar tarkibiga kiradi, bu toʻqimalar esa doimiy yangilanib turadi.

Sport bilan shugʻullanmaydigan odamlar uchun moʻljal — sutkasiga har bir kilogramm tana vazniga 0,8 g oqsil. Xalqaro sport ovqatlanishi jamiyati (ISSN) 2017-yilgi pozitsiyasida bu moʻljal muntazam mashq qiladigan odamlarga mos kelmasligini taʼkidlaydi. Shuning uchun sport tashkilotlari ular uchun alohida, yuqoriroq oraliqlarni beradi.

Qancha oqsil kerak: konsensuslar nima deydi

Sport dietologlari koʻpincha ikki hujjatga tayanadi:

  • ISSN pozitsiyasi (2017): mashq qiladigan koʻpchilik odamlar uchun sutkasiga har bir kilogramm tana vazniga 1,4–2,0 g oqsil yetarli.
  • ACSM, AQSh Ovqatlanish va dietologiya akademiyasi hamda Kanada dietologlari qoʻshma pozitsiyasi (2016): odatda sutkasiga 1,2–2,0 g/kg. Mualliflar ehtiyoj oʻzgarib turishini taʼkidlaydi: jadal mashgʻulotlarning qisqa davrlarida yoki ratsion kaloriyasi kamaytirilganda koʻproq oqsil kerak boʻlishi mumkin, tajribali sportchilarga esa yangi boshlaganlarga qaraganda kamroq kerak.

Kuch mashqlariga oʻrgangan odamlar ozish davrida boʻlsa, ISSN yogʻsiz tana massasini saqlash uchun yuqoriroq raqamlarni ham — 2,3–3,1 g/kg ni joiz deb biladi. Bu alohida holat, uni dietolog bilan muhokama qilgan maʼqul.

Koʻproq — har doim ham yaxshiroq degani emas. British Journal of Sports Medicine jurnalidagi 2018-yilgi meta-tahlilda (49 ta tadqiqot, kuch mashqlari bilan shugʻullangan 1863 nafar ishtirokchi) oqsil sutkasiga taxminan 1,6 g/kg dan oshganda yogʻsiz tana massasining ortishi oʻrtacha boshqa koʻpaymagan. Baholash xatoligini hisobga olsak, yuqori chegara — taxminan 2,2 g/kg. Mualliflar kuch mashgʻulotining oʻzi natijaga qoʻshimcha oqsildan ancha kuchliroq taʼsir qilishini taʼkidlaydi.

Bu oraliqlar sogʻlom kattalar uchun grammlarda qanday koʻrinishi quyida. Bu shaxsiy tavsiya emas, moʻljal:

Tana vazni 1,2 g/kg 1,6 g/kg 2,0 g/kg
60 kg 72 g 96 g 120 g
70 kg 84 g 112 g 140 g
80 kg 96 g 128 g 160 g
90 kg 108 g 144 g 180 g

Oqsilni kun davomida qanday taqsimlash kerak

Eng muhimi — sutkalik umumiy miqdor, lekin uning qanday boʻlingani ham ahamiyatli:

  • ISSN: bir martada — har bir kilogramm vaznga taxminan 0,25 g, yaʼni 20–40 g oqsil, qabullar orasi — taxminan 3–4 soat.
  • ACSM va dietologlar uyushmalari: asosiy mashgʻulotlardan keyin taxminan 0,3 g/kg, soʻngra bir necha mahal ovqatda har 3–5 soatda.
  • Schoenfeld va Aragon sharhi (JISSN, 2018): oraliqning yuqori qismini moʻljal qilganlarga mualliflar kamida toʻrt mahal ovqatda har birida taxminan 0,4 g/kg ni taklif qiladi — shunda sutkasiga kamida 1,6 g/kg toʻplanadi.

Vazni 70 kg boʻlgan odam uchun bu bir martada taxminan 18–28 g oqsil, kuniga toʻrt-besh mahal degani.

«Bir martada faqat 30 g oqsil oʻzlashtiriladi» degan mashhur qoida soddalashtirilgan. Schoenfeld va Aragon tushuntirishicha, bu tasavvur paydo boʻlgan tadqiqotlar boshqa ovqatsiz, tez hazm boʻladigan oqsil bilan oʻtkazilgan. Katta porsiyada organizm haqiqatan ham aminokislotalarning koʻproq qismini energiyaga sarflaydi, lekin hammasini emas: bir qismi baribir toʻqimalarni qurishga ketadi.

Mashgʻulotga nisbatan qabul vaqti ham oʻylaganchalik muhim emas: ISSN oqsilni mashgʻulotdan oldin ham, keyin ham foydali deb hisoblaydi. «Anabolik oyna» afsonasi haqida batafsil — mashgʻulotdan keyin tiklanish haqidagi maqolada.

Avval ovqat: odatiy mahsulotlarda qancha oqsil bor

ISSN oqsilga boʻlgan ehtiyojni oddiy mahsulotlar bilan qoplash mumkinligini ochiq yozadi va barcha almashtirib boʻlmaydigan aminokislotalar bor manbalarga tayanishni maslahat beradi. AQSh Qishloq xoʻjaligi vazirligining (USDA) FoodData Central bazasi boʻyicha moʻljallar:

Mahsulot (USDA bazasi boʻyicha) 100 g dagi oqsil
Terisiz tovuq koʻkragi, pechda pishirilgan ≈ 31 g
Mol goʻshti qiymasi (85 % goʻsht), qovurilgan ≈ 25 g
Qoʻy goʻshti qiymasi, panjarada pishirilgan ≈ 25 g
Tovuq tuxumi (xom, poʻchoqsiz) ≈ 12,6 g (bitta tuxum 44–50 g — taxminan 5,5–6 g)
Suzilgan, suzmaga oʻxshash sut mahsuloti, toʻliq yogʻli sutdan ≈ 9 g
Qaynatilgan noʻxat ≈ 8,9 g
Qaynatilgan mosh ≈ 7 g
Qatiqqa oʻxshash shakarsiz sut mahsuloti, toʻliq yogʻli sutdan ≈ 3,5 g

USDA raqamlari AQShda sotiladigan mahsulotlar uchun olingan. Uyda tayyorlangan qatiq, suzma va tvorog yogʻliligi va quyuqligi bilan farq qiladi, shuning uchun jadvaldagi raqamlar ular uchun faqat moʻljal.

Bir mahalda taxminan 30 g oqsil olish uchun, masalan, quyidagilar yetarli:

  • 100 g pechda pishirilgan tovuq koʻkragi;
  • ikkita tuxum va 200 g suzma (taxminan 11–12 g va 18 g);
  • 250 g qaynatilgan noʻxat va bir stakan (200 g) qatiq (taxminan 22 g va 7 g).

Odatiy taomlar ham oqsil beradi: palov, shoʻrva, mastava va moshxoʻrda — goʻsht, noʻxat va moshdan. ACSM pozitsiyasi oʻrtacha porsiyalardagi oqsilni kun davomida teng taqsimlashni maslahat beradi, shuning uchun oddiy qoidadan boshlash qulay: har mahal ovqatda oqsilli mahsulot boʻlsin.

Protein: bu nima va u kerakmi

Protein kukuni — kundalik tilda shunchaki «protein» — oziq-ovqat mahsuloti: sut (zardob oqsili, kazein), tuxum, soya yoki boshqa manbalardan olingan quyultirilgan oqsil. U suv yoki sutga aralashtirib ichiladi. Xalqaro Olimpiya qoʻmitasi konsensusiga (2018) koʻra, bunday mahsulotning bir porsiyasi 20–50 g oqsil beradi.

U kerakmi? Pozitsiyalar bir-biriga mos:

  • ISSN: ehtiyojni oddiy ovqat bilan qoplash mumkin, qoʻshimchalar esa sifatli oqsilni yetarli miqdorda olishning amaliy usuli, ayniqsa kaloriyani oshirib yubormaslik muhim boʻlsa.
  • ACSM va dietologlar uyushmalari: oddiy mahsulotlar noqulay yoki topib boʻlmaydigan paytda mustaqil tekshiruvdan oʻtgan mahsulotlar amaliy muqobil boʻlishi mumkin.
  • Xalqaro Olimpiya qoʻmitasi: sport mahsulotlari — qulay, lekin odatda oddiy ovqatga qaraganda qimmatroq variant.

Xulosa: protein — oqsilni ovqat bilan toʻldirish noqulay boʻlganda yordam beradigan usul, mashgʻulotning majburiy qismi emas.

Aniqlik uchun: Ekdiyan BFQ oqsil manbai emas — bu tarkibida Turkiston ayugasi ekstrakti va qahrabo kislotasi boʻlgan tabletkalar (tarkibi).

Protein yorligʻini qanday oʻqish kerak

  • Porsiya va porsiyadagi oqsil. Bitta oʻlchov qoshigʻida necha gramm oqsil borligini va 100 g mahsulotda qanchaligini koʻring. Ikkinchi raqam bankaning qancha qismi aynan oqsil, qancha qismi uglevod, yogʻ va boshqa komponentlar ekanini koʻrsatadi.
  • Bir gramm oqsil narxi. Qadoq narxini undagi umumiy oqsil miqdoriga (porsiyadagi oqsil × porsiyalar soni) boʻling. Shunda turli hajmdagi bankalar va oddiy mahsulotlar kukunning bir kilogramm narxiga qaraganda adolatliroq solishtiriladi.
  • Tarkib. Oqsil nimadan olinganini va roʻyxatda shakar bor-yoʻqligini tekshiring. Kofein, oʻsimlik ekstraktlari va boshqa «kuchaytiruvchi» qoʻshimchalar oddiy oziq-ovqat mahsulotini aralash tarkibli mahsulotga aylantiradi — bunday tarkibni shifokor bilan muhokama qilgan maʼqul.
  • Ishlab chiqaruvchi, partiya raqami va yaroqlilik muddati. Qoʻshimchalarni umuman qanday tekshirish haqida «BFQ sifatini tekshirish» maqolasida yozganmiz.
  • Doping nazorati. Xalqaro Olimpiya qoʻmitasi konsensusi har qanday qoʻshimchada eʼlon qilinmagan taqiqlangan moddalar boʻlishi mumkinligidan ogohlantiradi. Doping nazoratidan oʻtadigan sportchilarga mustaqil tekshiruvdan oʻtgan mahsulotlarni tanlash va ularni jamoa shifokori bilan kelishish tavsiya etiladi. Batafsil — doping nazorati haqidagi maqolada.

Kim avval shifokor bilan gaplashishi kerak

Yuqoridagi barcha raqamlar sogʻlom kattalar uchun tuzilgan. Quyidagi hollarda oqsil miqdorini va har qanday qoʻshimchani oldindan shifokor bilan muhokama qiling:

  • Buyrak kasalligingiz boʻlsa. Surunkali buyrak kasalligi bor odamlar uchun boshqa meʼyorlar amal qiladi. KDIGO ning 2024-yilgi xalqaro qoʻllanmasi 3–5-bosqichlarda sutkasiga taxminan 0,8 g/kg atrofida boʻlishni, kasallik zoʻrayish xavfi boʻlsa, 1,3 g/kg dan oshirmaslikni taklif qiladi. Sport oraliqlari bu yerda mos emas.
  • Homilador boʻlsangiz yoki emizsangiz. Bu davrda ovqatlanishni, jumladan oqsil va har qanday qoʻshimchalarni sizni kuzatayotgan shifokor bilan birga tanlagan maʼqul.
  • Shifokor sizga parhez buyurgan boʻlsa yoki doimiy dori ichsangiz.
  • Gap oʻsmir yoki keksa odam haqida boʻlsa. ISSN oqsil porsiyasi boʻyicha tavsiyalar yoshga bogʻliq ekanini qayd etadi.

Sogʻlom, mashq qiladigan odamlar boʻyicha ISSN sharhlarni keltiradi: ularda oqsilni koʻproq isteʼmol qilish buyrak va jigarga zarar belgilari bilan kechmagan. Ammo bu xulosa faqat buyrak kasalligi boʻlmagan odamlarga tegishli. Shaxsiy ovqatlanish rejasi uchun esa ACSM qoʻshma pozitsiyasi dietologga murojaat qilishni maslahat beradi.

Muhim. Maqoladagi raqamlar — xalqaro konsensuslardagi sogʻlom kattalar uchun moʻljallar, shaxsiy tavsiya emas. Protein va boshqa qoʻshimchalar muvozanatli ovqatlanish va davolanishning oʻrnini bosmaydi. Surunkali kasalligingiz, jumladan buyrak kasalligi boʻlsa, dori qabul qilsangiz, homilador boʻlsangiz yoki emizsangiz, ratsiondagi oqsil miqdorini oʻzgartirishdan oldin shifokor bilan maslahatlashing.

Savol-javob

Mashq qilganda kuniga qancha oqsil kerak?

Muntazam mashq qiladigan sogʻlom kattalarning koʻpchiligi uchun ISSN sutkasiga har bir kilogramm tana vazniga 1,4–2,0 g, ACSM va dietologlar uyushmalari esa 1,2–2,0 g/kg oqsilni koʻrsatadi. Vazni 70 kg boʻlgan odam uchun bu kuniga taxminan 84–140 g.

Bir martada qancha oqsil oʻzlashtiriladi?

«Bir martada 30 g dan ortigʻi oʻzlashtirilmaydi» degan qoida soddalashtirilgan: katta porsiyada aminokislotalarning koʻproq qismi energiyaga sarflanadi, lekin bir qismi baribir toʻqimalarni qurishga ketadi. ISSN ning amaliy moʻljali — har 3–4 soatda bir martada 20–40 g oqsil (taxminan 0,25 g/kg).

Mashq qilsam, protein ichishim shartmi?

Shart emas. Protein kukuni — oziq-ovqat mahsuloti va oqsilni toʻldirishning qulay usuli, ammo ISSN pozitsiyasiga koʻra ehtiyojni oddiy ovqat bilan qoplash mumkin. Buyrak kasalligi, homiladorlik, emizish davri yoki shifokor buyurgan parhez boʻlsa, uni shifokor bilan maslahatlashing.

Koʻp oqsil buyrakka zararlimi?

ISSN keltirgan sharhlarda mashq qiladigan sogʻlom odamlarda oqsilni koʻproq isteʼmol qilish buyrakka zarar belgilari bilan kechmagan. Surunkali buyrak kasalligida meʼyorlar boshqacha: KDIGO qoʻllanmasi sutkasiga taxminan 0,8 g/kg ni taklif qiladi, shuning uchun bunday holatda shifokor maslahati kerak.

Manbalar

  1. Jäger R. et al. International Society of Sports Nutrition Position Stand: protein and exercise. JISSN, 2017
  2. Thomas D. T., Erdman K. A., Burke L. M. Nutrition and Athletic Performance (ACSM, Academy of Nutrition and Dietetics, Dietitians of Canada). Medicine & Science in Sports & Exercise, 2016
  3. Morton R. W. et al. A systematic review, meta-analysis and meta-regression of the effect of protein supplementation on resistance training-induced gains in muscle mass and strength in healthy adults. British Journal of Sports Medicine, 2018
  4. Schoenfeld B. J., Aragon A. A. How much protein can the body use in a single meal for muscle-building? Implications for daily protein distribution. JISSN, 2018
  5. Maughan R. J. et al. IOC consensus statement: dietary supplements and the high-performance athlete. British Journal of Sports Medicine, 2018
  6. Levin A. et al. Executive summary of the KDIGO 2024 Clinical Practice Guideline for the Evaluation and Management of Chronic Kidney Disease. Kidney International, 2024
  7. U.S. Department of Agriculture, Agricultural Research Service. FoodData Central (SR Legacy)

Maqola maʼlumot uchun moʻljallangan va shifokor maslahati oʻrnini bosmaydi. Ekdiyan — biologik faol qoʻshimcha, dori vositasi emas. Tahririyat siyosati

Mundarija

  1. Oqsil nima va nega mashq qiladiganlar unga eʼtibor beradi
  2. Qancha oqsil kerak: konsensuslar nima deydi
  3. Oqsilni kun davomida qanday taqsimlash kerak
  4. Avval ovqat: odatiy mahsulotlarda qancha oqsil bor
  5. Protein: bu nima va u kerakmi
  6. Kim avval shifokor bilan gaplashishi kerak