Машқ қилганда қанча оқсил керак: овқат ва протеин
Машқ қилганда қанча оқсил керак: ISSN ва ACSM меъёрлари, оқсилни кун давомида тақсимлаш, одатий овқатдаги оқсил ва протеин қачон ўринли.
Дори воситаси эмас
«Қанча протеин керак?» деган савол одатда спорт залига биринчи абонемент билан бирга пайдо бўлади. Қисқа жавоб: мунтазам машқ қиладиган соғлом катталарга халқаро спорт консенсуслари суткасига ҳар бир килограмм тана вазнига 1,2–2,0 г оқсилни кўрсатади ва бу миқдорни оддий овқатдан олиш мумкин. Қуйида бу рақамлар қаердан келгани, оқсилни овқатлар бўйича қандай тақсимлаш, одатий маҳсулотларда қанча оқсил борлиги ва протеин кукуни қачон ўринли экани ҳақида.
Оқсил нима ва нега машқ қиладиганлар унга эътибор беради
Оқсил — ёғ ва углеводлар билан бир қаторда овқатнинг учта асосий таркибий қисмидан бири. У аминокислоталардан ташкил топган. Уларнинг бир қисмини организм ўзи ҳосил қила олмайди: бундай аминокислоталар алмаштириб бўлмайдиган деб аталади ва фақат овқат билан тушади. Оқсиллар мушаклар ва бошқа тўқималар таркибига киради, бу тўқималар эса доимий янгиланиб туради.
Спорт билан шуғулланмайдиган одамлар учун мўлжал — суткасига ҳар бир килограмм тана вазнига 0,8 г оқсил. Халқаро спорт овқатланиши жамияти (ISSN) 2017-йилги позициясида бу мўлжал мунтазам машқ қиладиган одамларга мос келмаслигини таъкидлайди. Шунинг учун спорт ташкилотлари улар учун алоҳида, юқорироқ оралиқларни беради.
Қанча оқсил керак: консенсуслар нима дейди
Спорт диетологлари кўпинча икки ҳужжатга таянади:
- ISSN позицияси (2017): машқ қиладиган кўпчилик одамлар учун суткасига ҳар бир килограмм тана вазнига 1,4–2,0 г оқсил етарли.
- ACSM, АҚШ Овқатланиш ва диетология академияси ҳамда Канада диетологлари қўшма позицияси (2016): одатда суткасига 1,2–2,0 г/кг. Муаллифлар эҳтиёж ўзгариб туришини таъкидлайди: жадал машғулотларнинг қисқа даврларида ёки рацион калорияси камайтирилганда кўпроқ оқсил керак бўлиши мумкин, тажрибали спортчиларга эса янги бошлаганларга қараганда камроқ керак.
Куч машқларига ўрганган одамлар озиш даврида бўлса, ISSN ёғсиз тана массасини сақлаш учун юқорироқ рақамларни ҳам — 2,3–3,1 г/кг ни жоиз деб билади. Бу алоҳида ҳолат, уни диетолог билан муҳокама қилган маъқул.
Кўпроқ — ҳар доим ҳам яхшироқ дегани эмас. British Journal of Sports Medicine журналидаги 2018-йилги мета-таҳлилда (49 та тадқиқот, куч машқлари билан шуғулланган 1863 нафар иштирокчи) оқсил суткасига тахминан 1,6 г/кг дан ошганда ёғсиз тана массасининг ортиши ўртача бошқа кўпаймаган. Баҳолаш хатолигини ҳисобга олсак, юқори чегара — тахминан 2,2 г/кг. Муаллифлар куч машғулотининг ўзи натижага қўшимча оқсилдан анча кучлироқ таъсир қилишини таъкидлайди.
Бу оралиқлар соғлом катталар учун граммларда қандай кўриниши қуйида. Бу шахсий тавсия эмас, мўлжал:
| Тана вазни | 1,2 г/кг | 1,6 г/кг | 2,0 г/кг |
|---|---|---|---|
| 60 кг | 72 г | 96 г | 120 г |
| 70 кг | 84 г | 112 г | 140 г |
| 80 кг | 96 г | 128 г | 160 г |
| 90 кг | 108 г | 144 г | 180 г |
Оқсилни кун давомида қандай тақсимлаш керак
Энг муҳими — суткалик умумий миқдор, лекин унинг қандай бўлингани ҳам аҳамиятли:
- ISSN: бир мартада — ҳар бир килограмм вазнга тахминан 0,25 г, яъни 20–40 г оқсил, қабуллар ораси — тахминан 3–4 соат.
- ACSM ва диетологлар уюшмалари: асосий машғулотлардан кейин тахминан 0,3 г/кг, сўнгра бир неча маҳал овқатда ҳар 3–5 соатда.
- Schoenfeld ва Aragon шарҳи (JISSN, 2018): оралиқнинг юқори қисмини мўлжал қилганларга муаллифлар камида тўрт маҳал овқатда ҳар бирида тахминан 0,4 г/кг ни таклиф қилади — шунда суткасига камида 1,6 г/кг тўпланади.
Вазни 70 кг бўлган одам учун бу бир мартада тахминан 18–28 г оқсил, кунига тўрт-беш маҳал дегани.
«Бир мартада фақат 30 г оқсил ўзлаштирилади» деган машҳур қоида соддалаштирилган. Schoenfeld ва Aragon тушунтиришича, бу тасаввур пайдо бўлган тадқиқотлар бошқа овқатсиз, тез ҳазм бўладиган оқсил билан ўтказилган. Катта порцияда организм ҳақиқатан ҳам аминокислоталарнинг кўпроқ қисмини энергияга сарфлайди, лекин ҳаммасини эмас: бир қисми барибир тўқималарни қуришга кетади.
Машғулотга нисбатан қабул вақти ҳам ўйлаганчалик муҳим эмас: ISSN оқсилни машғулотдан олдин ҳам, кейин ҳам фойдали деб ҳисоблайди. «Анаболик ойна» афсонаси ҳақида батафсил — машғулотдан кейин тикланиш ҳақидаги мақолада.
Аввал овқат: одатий маҳсулотларда қанча оқсил бор
ISSN оқсилга бўлган эҳтиёжни оддий маҳсулотлар билан қоплаш мумкинлигини очиқ ёзади ва барча алмаштириб бўлмайдиган аминокислоталар бор манбаларга таянишни маслаҳат беради. АҚШ Қишлоқ хўжалиги вазирлигининг (USDA) FoodData Central базаси бўйича мўлжаллар:
| Маҳсулот (USDA базаси бўйича) | 100 г даги оқсил |
|---|---|
| Терисиз товуқ кўкраги, печда пиширилган | ≈ 31 г |
| Мол гўшти қиймаси (85 % гўшт), қовурилган | ≈ 25 г |
| Қўй гўшти қиймаси, панжарада пиширилган | ≈ 25 г |
| Товуқ тухуми (хом, пўчоқсиз) | ≈ 12,6 г (битта тухум 44–50 г — тахминан 5,5–6 г) |
| Сузилган, сузмага ўхшаш сут маҳсулоти, тўлиқ ёғли сутдан | ≈ 9 г |
| Қайнатилган нўхат | ≈ 8,9 г |
| Қайнатилган мош | ≈ 7 г |
| Қатиққа ўхшаш шакарсиз сут маҳсулоти, тўлиқ ёғли сутдан | ≈ 3,5 г |
USDA рақамлари АҚШда сотиладиган маҳсулотлар учун олинган. Уйда тайёрланган қатиқ, сузма ва творог ёғлилиги ва қуюқлиги билан фарқ қилади, шунинг учун жадвалдаги рақамлар улар учун фақат мўлжал.
Бир маҳалда тахминан 30 г оқсил олиш учун, масалан, қуйидагилар етарли:
- 100 г печда пиширилган товуқ кўкраги;
- иккита тухум ва 200 г сузма (тахминан 11–12 г ва 18 г);
- 250 г қайнатилган нўхат ва бир стакан (200 г) қатиқ (тахминан 22 г ва 7 г).
Одатий таомлар ҳам оқсил беради: палов, шўрва, мастава ва мошхўрда — гўшт, нўхат ва мошдан. ACSM позицияси ўртача порциялардаги оқсилни кун давомида тенг тақсимлашни маслаҳат беради, шунинг учун оддий қоидадан бошлаш қулай: ҳар маҳал овқатда оқсилли маҳсулот бўлсин.
Протеин: бу нима ва у керакми
Протеин кукуни — кундалик тилда шунчаки «протеин» — озиқ-овқат маҳсулоти: сут (зардоб оқсили, казеин), тухум, соя ёки бошқа манбалардан олинган қуюлтирилган оқсил. У сув ёки сутга аралаштириб ичилади. Халқаро Олимпия қўмитаси консенсусига (2018) кўра, бундай маҳсулотнинг бир порцияси 20–50 г оқсил беради.
У керакми? Позициялар бир-бирига мос:
- ISSN: эҳтиёжни оддий овқат билан қоплаш мумкин, қўшимчалар эса сифатли оқсилни етарли миқдорда олишнинг амалий усули, айниқса калорияни ошириб юбормаслик муҳим бўлса.
- ACSM ва диетологлар уюшмалари: оддий маҳсулотлар ноқулай ёки топиб бўлмайдиган пайтда мустақил текширувдан ўтган маҳсулотлар амалий муқобил бўлиши мумкин.
- Халқаро Олимпия қўмитаси: спорт маҳсулотлари — қулай, лекин одатда оддий овқатга қараганда қимматроқ вариант.
Хулоса: протеин — оқсилни овқат билан тўлдириш ноқулай бўлганда ёрдам берадиган усул, машғулотнинг мажбурий қисми эмас.
Аниқлик учун: Экдиян БФҚ оқсил манбаи эмас — бу таркибида Туркистон аюгаси экстракти ва қаҳрабо кислотаси бўлган таблеткалар (таркиби).
Протеин ёрлиғини қандай ўқиш керак
- Порция ва порциядаги оқсил. Битта ўлчов қошиғида неча грамм оқсил борлигини ва 100 г маҳсулотда қанчалигини кўринг. Иккинчи рақам банканинг қанча қисми айнан оқсил, қанча қисми углевод, ёғ ва бошқа компонентлар эканини кўрсатади.
- Бир грамм оқсил нархи. Қадоқ нархини ундаги умумий оқсил миқдорига (порциядаги оқсил × порциялар сони) бўлинг. Шунда турли ҳажмдаги банкалар ва оддий маҳсулотлар кукуннинг бир килограмм нархига қараганда адолатлироқ солиштирилади.
- Таркиб. Оқсил нимадан олинганини ва рўйхатда шакар бор-йўқлигини текширинг. Кофеин, ўсимлик экстрактлари ва бошқа «кучайтирувчи» қўшимчалар оддий озиқ-овқат маҳсулотини аралаш таркибли маҳсулотга айлантиради — бундай таркибни шифокор билан муҳокама қилган маъқул.
- Ишлаб чиқарувчи, партия рақами ва яроқлилик муддати. Қўшимчаларни умуман қандай текшириш ҳақида «БФҚ сифатини текшириш» мақоласида ёзганмиз.
- Допинг назорати. Халқаро Олимпия қўмитаси консенсуси ҳар қандай қўшимчада эълон қилинмаган тақиқланган моддалар бўлиши мумкинлигидан огоҳлантиради. Допинг назоратидан ўтадиган спортчиларга мустақил текширувдан ўтган маҳсулотларни танлаш ва уларни жамоа шифокори билан келишиш тавсия этилади. Батафсил — допинг назорати ҳақидаги мақолада.
Ким аввал шифокор билан гаплашиши керак
Юқоридаги барча рақамлар соғлом катталар учун тузилган. Қуйидаги ҳолларда оқсил миқдорини ва ҳар қандай қўшимчани олдиндан шифокор билан муҳокама қилинг:
- Буйрак касаллигингиз бўлса. Сурункали буйрак касаллиги бор одамлар учун бошқа меъёрлар амал қилади. KDIGO нинг 2024-йилги халқаро қўлланмаси 3–5-босқичларда суткасига тахминан 0,8 г/кг атрофида бўлишни, касаллик зўрайиш хавфи бўлса, 1,3 г/кг дан оширмасликни таклиф қилади. Спорт оралиқлари бу ерда мос эмас.
- Ҳомиладор бўлсангиз ёки эмизсангиз. Бу даврда овқатланишни, жумладан оқсил ва ҳар қандай қўшимчаларни сизни кузатаётган шифокор билан бирга танлаган маъқул.
- Шифокор сизга парҳез буюрган бўлса ёки доимий дори ичсангиз.
- Гап ўсмир ёки кекса одам ҳақида бўлса. ISSN оқсил порцияси бўйича тавсиялар ёшга боғлиқ эканини қайд этади.
Соғлом, машқ қиладиган одамлар бўйича ISSN шарҳларни келтиради: уларда оқсилни кўпроқ истеъмол қилиш буйрак ва жигарга зарар белгилари билан кечмаган. Аммо бу хулоса фақат буйрак касаллиги бўлмаган одамларга тегишли. Шахсий овқатланиш режаси учун эса ACSM қўшма позицияси диетологга мурожаат қилишни маслаҳат беради.
Муҳим. Мақоладаги рақамлар — халқаро консенсуслардаги соғлом катталар учун мўлжаллар, шахсий тавсия эмас. Протеин ва бошқа қўшимчалар мувозанатли овқатланиш ва даволанишнинг ўрнини босмайди. Сурункали касаллигингиз, жумладан буйрак касаллиги бўлса, дори қабул қилсангиз, ҳомиладор бўлсангиз ёки эмизсангиз, рациондаги оқсил миқдорини ўзгартиришдан олдин шифокор билан маслаҳатлашинг.
Савол-жавоб
Машқ қилганда кунига қанча оқсил керак?
Мунтазам машқ қиладиган соғлом катталарнинг кўпчилиги учун ISSN суткасига ҳар бир килограмм тана вазнига 1,4–2,0 г, ACSM ва диетологлар уюшмалари эса 1,2–2,0 г/кг оқсилни кўрсатади. Вазни 70 кг бўлган одам учун бу кунига тахминан 84–140 г.
Бир мартада қанча оқсил ўзлаштирилади?
«Бир мартада 30 г дан ортиғи ўзлаштирилмайди» деган қоида соддалаштирилган: катта порцияда аминокислоталарнинг кўпроқ қисми энергияга сарфланади, лекин бир қисми барибир тўқималарни қуришга кетади. ISSN нинг амалий мўлжали — ҳар 3–4 соатда бир мартада 20–40 г оқсил (тахминан 0,25 г/кг).
Машқ қилсам, протеин ичишим шартми?
Шарт эмас. Протеин кукуни — озиқ-овқат маҳсулоти ва оқсилни тўлдиришнинг қулай усули, аммо ISSN позициясига кўра эҳтиёжни оддий овқат билан қоплаш мумкин. Буйрак касаллиги, ҳомиладорлик, эмизиш даври ёки шифокор буюрган парҳез бўлса, уни шифокор билан маслаҳатлашинг.
Кўп оқсил буйракка зарарлими?
ISSN келтирган шарҳларда машқ қиладиган соғлом одамларда оқсилни кўпроқ истеъмол қилиш буйракка зарар белгилари билан кечмаган. Сурункали буйрак касаллигида меъёрлар бошқача: KDIGO қўлланмаси суткасига тахминан 0,8 г/кг ни таклиф қилади, шунинг учун бундай ҳолатда шифокор маслаҳати керак.
Манбалар
- Jäger R. et al. International Society of Sports Nutrition Position Stand: protein and exercise. JISSN, 2017
- Thomas D. T., Erdman K. A., Burke L. M. Nutrition and Athletic Performance (ACSM, Academy of Nutrition and Dietetics, Dietitians of Canada). Medicine & Science in Sports & Exercise, 2016
- Morton R. W. et al. A systematic review, meta-analysis and meta-regression of the effect of protein supplementation on resistance training-induced gains in muscle mass and strength in healthy adults. British Journal of Sports Medicine, 2018
- Schoenfeld B. J., Aragon A. A. How much protein can the body use in a single meal for muscle-building? Implications for daily protein distribution. JISSN, 2018
- Maughan R. J. et al. IOC consensus statement: dietary supplements and the high-performance athlete. British Journal of Sports Medicine, 2018
- Levin A. et al. Executive summary of the KDIGO 2024 Clinical Practice Guideline for the Evaluation and Management of Chronic Kidney Disease. Kidney International, 2024
- U.S. Department of Agriculture, Agricultural Research Service. FoodData Central (SR Legacy)
Мақола маълумот учун мўлжалланган ва шифокор маслаҳати ўрнини босмайди. Экдиян — биологик фаол қўшимча, дори воситаси эмас. Таҳририят сиёсати