Машғулотдан кейин тикланиш: нима ҳақиқатан ишлайди
Машғулотдан кейин тикланиш уйқу, оқсил, сув ва оқилона юкламага таянади. Спорт консенсуслари нима дейди ва нега қўшимчалар иккинчи ўринда.
Дори воситаси эмас
Машғулотдан кейин тикланиш тўртта таянчга суянади: уйқу, етарли оқсил ва энергияли овқатланиш, сув ҳамда оқилона режалаштирилган юклама. Айнан шу чоралар спорт ва тиббиёт ташкилотларининг консенсусларида баён этилган. Қўшимчалар бу фонда иккинчи даражали роль ўйнайди ва уларнинг фақат бир нечтаси учун ишончли далиллар бор.
Организмга тикланиш нима учун керак
Машғулот — организмни қайта қуришга ундайдиган юклама. Унинг ўзи иш қобилиятини вақтинча пасайтиради, ўсиш эса дам олиш пайтида, тана юкламага мослашаётганда келади.
Европа спорт фанлари коллежи ва Америка спорт тиббиёти коллежи (ACSM) консенсуси буни шундай ифодалайди: муваффақиятли машғулот ортиқча юкламани талаб қилади, лекин ҳаддан ташқари юклама етарли бўлмаган тикланиш билан бирга келмаслиги керак. Оғир машғулотлар блокидан кейин натижаларнинг қисқа пасайиши — одатий ҳолат: дам олгандан кейин натижалар ўсади. Агар юклама ва дам олиш ўртасидаги мувозанат узоқ бузилса, пасайиш ҳафталар ва ойларга чўзилади.
Тикланиш етишмаётганининг белгилари:
- дам олиш кунларидан кейин ҳам чарчоқ ўтмайди;
- ишчи вазнлар ва тезлик аниқ сабабсиз пасаяди;
- уйқу ва кайфият ёмонлашади;
- машқ қилиш истаги йўқолади.
Уйқу — тикланишнинг асосий воситаси
Америка уйқу тиббиёти академияси катталарга мунтазам равишда 7 соат ва ундан кўп ухлашни тавсия қилади. Спортчилар учун бу айниқса муҳим: British Journal of Sports Medicine журналидаги 2021-йилги экспертлар консенсусига кўра, юқори даражадаги спортчилар кўпинча 7 соатдан кам ухлайди ва узуқ-юлуқ уйқудан азият чекади. Уйқусиз ўтган тун спорт натижаларини пасайтиради. Одатда 7 соатдан кам ухлайдиган одамларда эса нафас йўллари инфекцияларига мойиллик юқорироқ.
Шу билан бирга экспертлар таъкидлайди: барча спортчилар учун «роппа-роса 7–9 соат» каби ягона меъёр йўқ. Ёндашув индивидуал бўлиши ва аниқ бир одам ўзини дам олган ҳис қилиши учун қанча уйқу кераклигини ҳисобга олиши керак.
Яхшироқ ухлашга нима ёрдам беради:
- ҳар куни, дам олиш кунлари ҳам бир вақтда ётиш ва туриш;
- ётоқхонани қоронғи, жимжит ва салқин сақлаш;
- кечга яқин қаҳва, қуюқ чой ва энергетик ичимликлар ичмаслик;
- ухлашдан тахминан бир соат олдин телефонни четга қўйиш;
- кечки машғулотдан кейин ухлашдан олдин тинчланишга вақт бериш.
Қисқа тундан кейин кундузги уйқу ёрдам бериши мумкин, аммо унинг спортчилар учун фойдаси ҳақида тадқиқотлар ҳали кам.
Оқсил ва энергия: машғулотдан кейин нима ейиш керак
Оқсил. Халқаро спорт овқатланиши жамияти (ISSN) фикрича, машқ қиладиган кўпчилик одамлар учун суткасига ҳар бир килограмм тана вазнига 1,4–2,0 г оқсил етарли. ACSM ҳамда АҚШ ва Канада диетологлар уюшмаларининг қўшма баёноти шунга яқин оралиқни — 1,2–2,0 г/кг ни кўрсатади.
Оқсилнинг кун давомида қандай тақсимлангани ҳам муҳим:
- бир мартада — ҳар бир килограмм вазнга тахминан 0,25–0,3 г, яъни 20–40 г атрофида;
- қабуллар ораси — тенг, ҳар 3–4 соатда;
- оқсилни машғулотдан олдин ҳам, кейин ҳам ейиш мумкин: юклама таъсири камида бир сутка сақланади, гарчи вақт ўтиши билан сусайса ҳам.
Мисол: вазни 75 кг бўлган одамга суткасига тахминан 105–150 г оқсил керак — масалан, ҳар бирида тахминан 25–35 г оқсил бўлган тўрт-беш маҳал овқат.
Оқсилнинг яхши манбалари — тухум, товуқ ва мол гўшти, балиқ, творог, сузма, қатиқ, ўсимлик маҳсулотларидан эса мош, нўхат ва ловия.
Углеводлар. Улар мушакларнинг «ёқилғиси» — гликоген захирасини тиклайди. Икки оғир машғулот орасида 8 соатдан кам вақт бўлса, бу айниқса муҳим. Бундай ҳолда ACSM баёноти юкламадан кейинги дастлабки 4 соатда ҳар соатига ҳар бир килограмм вазнга 1,0–1,2 г углевод истеъмол қилишни маслаҳат беради.
Умумий энергия. Сурункали калория етишмаслиги тикланишга халақит беради. Ортиқча машқ қилиш (овертраининг) бўйича консенсусда айтилишича, спортчи узоқ вақт тиклана олмаса, аввало энергия, углевод ва оқсил етишмаслигини истисно қилиш керак.
Сув ва туз
ACSM нинг ичимлик режими бўйича баёноти машғулот пайтида тана вазнининг 2 фоизидан кўп сув йўқотмасликни маслаҳат беради. Буни текшириш осон: машғулотдан олдин ва кейин тарозида тортилинг.
Машғулотдан кейин:
- йўқотилган ҳар бир килограмм вазн учун тахминан 1,5 литр суюқлик ичинг — бирданига эмас, аста-секин;
- тез тикланиш керак бўлса, сув билан бирга бирор шўр нарса енг: натрий суюқликни ушлаб қолишга ёрдам беради;
- иссиқда, айниқса Ўзбекистоннинг ёзида сув ва туз йўқотиш кўпроқ бўлади, шунинг учун ичимлик режимига алоҳида эътибор керак.
Юклама ва юкламаси камайтирилган ҳафталар
Тикланиш фақат машғулотдан кейин нима бўлиши эмас, дастурнинг ўзи қандай тузилгани ҳамдир. Иш берадиган воситалардан бири — юкламани вақтинча камайтириш (deload).
Куч спорт турлари мураббийларининг 2023-йилги халқаро консенсусида шундай таъриф берилган: юкламаси камайтирилган давр — жисмоний ва руҳий чарчоқни камайтириш, тикланиш ва машғулотларнинг кейинги босқичига тайёрланиш учун мўлжалланган, машғулот юкламаси пасайтирилган давр.
Амалда қандай қўллаш мумкин:
- ҳар бир неча ҳафтада бир неча кунга машғулот ҳажми ёки жадаллигини камайтиринг;
- бундай даврни олдиндан режалаштириш ёки чарчоқ тўпланганда киритиш мумкин;
- дам олиш кунлари енгил ҳаракат қилинг: сайр, чўзилиш машқлари, сокин велосипед ҳайдаш;
- кундалик юритинг: ишчи вазнлар, уйқу, ўзингизни ҳис қилиш ва кайфият — шунда юкламани камайтириш вақти келганини сезиш осонроқ.
Аниқ схемани мураббий билан бирга танлаган маъқул: у тайёргарлик даражаси, спорт тури ва мақсадларга боғлиқ.
Машғулотдан кейин тикланиш: бир суткалик режа
Ҳаммасини жамлаймиз. Оғир машғулотдан кейинги кун қуйидагича ўтиши мумкин:
- Машғулотдан кейинги бир-икки соат ичида — 20–40 г оқсил ва углеводли тўйимли овқат, чанқоққа ва йўқотилган вазнга қараб сув.
- Кун давомида — тахминан ҳар 3–4 соатда оқсилли яна 2–3 маҳал овқат, етарли сабзавот ва одатий таомлар.
- Кечқурун — қаҳва ва энергетик ичимликларсиз, ухлашдан бир соат олдин телефон четга қўйилади.
- Тунда — бир хил вақтда камида 7 соат уйқу.
- Эртаси куни — кучли чарчоқ сезсангиз, ўша мушакларга янги оғир юклама ўрнига енгил ҳаракат.
«Анаболик ойна» ҳақидаги афсона
Оқсилни машғулотдан кейинги дастлабки 30 дақиқада ейиш керак, акс ҳолда машғулот «бекор кетади», деган гап кўп айтилади. ISSN нуқтайи назари анча босиқроқ: оқсилни машғулотдан олдин ҳам, кейин ҳам қабул қилиш фойдали, юклама таъсири эса камида бир сутка сақланади. Кунлик оқсилнинг умумий миқдори ва унинг тенг тақсимланиши муҳимроқ.
Тикланмаслик қачон шифокорга бориш учун сабаб
Агар чарчоқ, натижаларнинг пасайиши ва ёмон кайфият дам олишга қарамай бир неча ҳафта сақланиб қолса, ечимни янги қўшимчалардан изламанг. Ортиқча машқ қилиш бўйича консенсус таъкидлайди: аввало касалликлар ва инфекциялар, темир танқислиги, энергия етишмаслиги ва бошқа сабабларни истисно қилиш керак. Бу шифокорнинг вазифаси.
Муҳим. Тикланишни таблетка билан тезлаштириб бўлмайди: қўшимчалар уйқусизлик, тўйиб овқатланмаслик ва ортиқча юкламанинг ўрнини қопламайди. Машғулот пайтида ёки ундан кейин кўкракда оғриқ, нафас қисиши, юрак уришидаги узилишлар ёки бош айланиши пайдо бўлса, машқни тўхтатинг ва тиббий ёрдамга мурожаат қилинг.
Қўшимчалар ҳақида изоҳ
Халқаро Олимпия қўмитасининг 2018-йилги консенсуси қўшимчаларнинг натижага қўшадиган ҳиссасини кичик деб баҳолайди. Спорт иш қобилиятига таъсири бўйича яхши далиллар фақат бир нечта модда — кофеин, креатин, айрим буфер моддалар ва нитратлар учун бор. Ҳар қандай қўшимча тақиқланган моддалар билан тасодифан ифлосланиш хавфини туғдиради, шунинг учун спортчиларга уларни фақат мутахассис билан маслаҳатлашгандан кейин бошлаш тавсия этилади. Экдистероидлар бўйича одамларда ўтказилган тадқиқотлар ҳали кам, натижалари эса бир-бирига зид.
Савол-жавоб
Машғулотдан кейин тикланиш учун қанча оқсил керак?
Машқ қиладиган кўпчилик одамлар учун суткасига ҳар бир килограмм тана вазнига 1,4–2,0 г оқсил етарли. Бу миқдорни ҳар 3–4 соатда 20–40 г дан бир неча марта қабул қилиш қулай.
Тикланиш учун қанча ухлаш керак?
Катталарга мунтазам равишда камида 7 соат ухлаш тавсия этилади. Эҳтиёж ҳар кимда ҳар хил: спортчиларга кўпроқ керак бўлиши мумкин, шунинг учун ўз ҳолатингиз ва барқарор тартибга таянинг.
Юкламаси камайтирилган ҳафта нима?
Бу машғулот юкламаси атайлаб камайтириладиган давр. Унинг мақсади — жисмоний ва руҳий чарчоқни камайтириш, организмга тикланиш имконини бериш ва машғулотларнинг кейинги босқичига тайёрланиш.
Манбалар
- Walsh N. P. et al. Sleep and the athlete: narrative review and 2021 expert consensus recommendations. British Journal of Sports Medicine, 2021
- Watson N. F. et al. Recommended Amount of Sleep for a Healthy Adult: A Joint Consensus Statement of the AASM and SRS. Journal of Clinical Sleep Medicine, 2015
- Jäger R. et al. International Society of Sports Nutrition Position Stand: protein and exercise. JISSN, 2017
- Thomas D. T., Erdman K. A., Burke L. M. Nutrition and Athletic Performance (ACSM, Academy of Nutrition and Dietetics, Dietitians of Canada). Medicine & Science in Sports & Exercise, 2016
- Sawka M. N. et al. American College of Sports Medicine position stand: Exercise and Fluid Replacement. Medicine & Science in Sports & Exercise, 2007
- Bell L. et al. Integrating Deloading into Strength and Physique Sports Training Programmes: An International Delphi Consensus Approach. Sports Medicine — Open, 2023
- Meeusen R. et al. Prevention, Diagnosis, and Treatment of the Overtraining Syndrome: Joint Consensus Statement of the ECSS and ACSM. Medicine & Science in Sports & Exercise, 2013
- Maughan R. J. et al. IOC consensus statement: dietary supplements and the high-performance athlete. British Journal of Sports Medicine, 2018
Мақола маълумот учун мўлжалланган ва шифокор маслаҳати ўрнини босмайди. Экдиян — биологик фаол қўшимча, дори воситаси эмас. Таҳририят сиёсати